Bestel NOX
07 december 2017

Bed Habits in de Middeleeuwen

Je wordt wakker. Je hebt het idee dat het ochtend is. Je checked de tijd en het is pas drie uur ‘s-nachts

Frustrerend, daar kunnen we niet omheen. Maar we hebben een lesje geschiedenis over bed habits (slaapgewoonten) dat deze nachtelijke frustraties mogelijk verzacht. Mocht je geschiedenis slaapverwekkend vinden, lees deze blog dan vlak voordat je naar bed gaat.

Lang verhaal kort: onderzoek naar slaapgewoonten in de Middeleeuwen vertelt ons dat er een tijd was dat ‘s-nachts wakker worden de normaalste zaak van de wereld was. De industriële revolutie maakte daar abrupt een einde aan.

 

AVONDKLOK, BOEVENKLOK, SLAAPKLOK

We gaan terug naar de vroege middeleeuwen. Voordat er straatverlichting was, was je na het luiden van de avondklok verplicht om op straat een brandende lantaarn bij je te hebben. Herbergiers moesten ophouden met tappen en cafés werden gesloten. In het Amsterdam van 1505, sloeg de avondklok om 21:00. De nacht was voor veel mensen een periode van lugubere duisternis. Een periode gedomineerd door dieven, hoerenlopers en dronkenlappen. De avondklok werd dus ook wel de boevenklok genoemd. In een tijd waarin kaarslicht voor de meeste mensen niet te betalen was, betekende de zonsondergang dat het tijd was om naar bed te gaan. De avondklok was dus ook wel een slaapklok.

 

BED HABITS

Ondanks de zwarte nachten hadden mensen geen ononderbroken nachtrust. In de middeleeuwen hadden mensen andere slaapgewoonten, het was normaal de nachtrust in twee periodes op te delen. Volgens een onderzoek van de geschiedkundige Roger Ekrich werd in Europa vaak verwezen naar de zogenaamde “eerste slaap” en “tweede slaap” (Laqueur 2014; Reiss 2013). De nacht begon met drie à vier uurtjes slaap, vervolgens kwamen de meeste mensen weer uit bed. Zij bleven een uur of twee wakker, waarna ze begonnen aan hun tweede slaap (Sprangers 2012). In deze wakkere uren hielden mensen zich bezig met bidden, dromen bespreken en vrijen. Naomi Schlebaum stelt dat de vermoedelijke reden dat mensen s´nachts wakker werden voor zich spreekt: een gemiddelde winternacht in West-Europa duurt zo’n twaalf tot veertien uur, en we hebben gewoon niet zoveel slaap nodig´ (Schlebaum, Slapen op zijn Middeleeuws).

 

INDUSTRIËLE REVOLUTIE

Tot in de negentiende eeuw, tot de industriële revolutie, was het dus volstrekt normaal om  ‘s-nachts op te staan en later weer te gaan slapen. Waarom veranderde dat dan?

  • Door de toepassing van kunstmatige verlichting op grote schaal waren werktijden niet langer afhankelijk van zonlicht.
  • Met de komst van de industriële revolutie gingen mensen massaal in fabrieken werken, waar vaste werktijden golden en waar je  ‘s-ochtends op tijd aanwezig moest zijn.

Ouders kregen het advies hun kinderen ‘s-nachts niet meer uit bed te laten gaan. Professor Benjamin Reiss stelt dat door de industriële revolutie, arbeid “klok-georiënteerd” werd in plaats van “taak-georiënteerd” (2013). In deze tijd ontstond ook het beroep van de wekker op twee benen, een porder werd zo iemand genoemd. De porder ging ‘s- ochtends langs de deuren om mensen te wekken. Met zijn stok tikte hij op de ramen of deuren van de mensen die wakker moesten worden, net zolang tot de betreffende persoon wakker was.

 

EN NU?

Als je de volgende keer weer midden in de nacht wakker wordt, denk dan aan de geruststellende gedachte dat s nachts wakker worden voor je voorouders heel normaal was. We hebben nu nog veel meer licht om ons heen en ook dichterbij onze ogen. Laptops, tablets en smartphones zijn wel een ander verhaal dan een gloeilamp of later een gemeenschappelijke televisie in de woonkamer. Als je wakker wordt, doe dan alsof je in de middeleeuwen leeft: doe net alsof je van elektra nog nooit gehoord hebt, steek een kaarsje aan en laat je smartphone links liggen.

 

Slaap lekker,

NOX

Jean-Baptiste Santerre – Girl with a Candle

 

Bronnen

Terug